Dat is in het kort de belangrijkste stelling van de Duitse filosoof Ludwig Feuerbach (1804-1872).
Anders gezegd: de mens kijkt naar zijn eigen natuur, zijn eigen aard, idealiseert deze en schrijft dit ideaal vervolgens toe aan iets buiten hemzelf, en noemt dat God. God is dus niets meer of minder dan de ideale mens. Een wensdroom, een ideaal waaraan je jezelf kan afmeten.
"God is een door de mens gemaakt wezen, waarop de mens omwille van eigen geluk en genotsverhoging zijn menselijke idealen, noden en wensen projecteert." (L. Feuerbach)
In die zin kan het begrip God dus best een nuttig hulpmiddel zijn, maar het ligt voor de hand dat problemen al snel opduiken. Ten eerste: als men die projectie interpreteert als reëel bestaand. Als men bepaalde kortzichtige of moreel dubieuze projecties als onwrikbare waarheid gaat beschouwen (zoals diverse elementen in de bijbel of de koran). Als men vervolgens afwijkende meningen als ongewenst of verwerpelijk beschouwt en tot vervolging van andersdenkenden overgaat.
Morele standpunten uit een grijs verleden en een volstrekt andere cultuur worden door sommige groeperingen nog steeds onverkort op het hier en nu toegepast. Ook nu nog zijn er mensen die menen te weten wat God wil en wat zijn morele standpunten zijn. Toevallig komen die dan precies overeen met de mening van deze mensen zelf. Wat in feite Feuerbachs gelijk aantoont.
"Alle spreken over boven komt van beneden", zoals Kuitert al opmerkte.
Een volwassen samenleving kan zonder projecties van wishful thinking en dient te kijken naar de aantoonbare werkelijkheid en naar een moraal die toegespitst is op de huidige samenleving en de mensheid zoals ze nu is. Moraal is geen vaststaand en onwrikbaar geheel, deze kan zich ontwikkelen, afhankelijk van de omstandigheden. Dat wil niet zeggen dat ethiek en moraal niet belangrijk zijn of alleen maar relatief zijn. We moeten morele regels kunnen opstellen die van belang zijn voor alle mensen en die we ook moeten willen en kunnen verdedigen. Ik denk in dit verband bijvoorbeeld aan elementaire mensenrechten zoals vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Het is jammer dat Feuerbach als eerste echt atheistische filosoof een beetje in het vergeethoekje terecht is gekomen. Bertrand Russel noemt hem in zijn standaardwerk "Geschiedenis van de Westerse Filosofie" alleen even in het hoofdstuk over Marx. Terwijl Feuerbachs analyse van het christendom in zijn boek "Das Wesen des Christentums" nog steeds actueel is. Net zoals die andere 19e eeuwse filosoof, die nog wel veel aandacht krijgt: Friedrich Nietzsche. Ook hij heeft zeer kritisch over het christendom geschreven.
Feuerbach was een leerling van en beinvloed door Hegel, maar hij ging al snel een eigen koers varen. Op zijn beurt heeft Feuerbach veel invloed gehad op met name Marx en Engels, hoewel deze ook veel kritiek op hem hebben gehad, o.a. in Marx' "Stellingen over Feuerbach". Feuerbach mag je echter geen voorloper van het Marxisme noemen, omdat Marx vooral kritiek had op economie en politiek (met name het kapitalistische systeem), terwijl Feuerbach zijn pijlen doorgaans op religie richtte.
Meer links over Feuerbach:
http://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Feuerbach
http://www.kolumbus.fi/volwassengeloof/feuerbach.htm
http://plato.stanford.edu/entries/ludwig-feuerbach/
(Oorspronkelijk gepost op het VolkskrantBlog van 9 november 2007)
Hoi tetrapool, wat leuk dat je er nog bent.
BeantwoordenVerwijderenGisteren pas weer Feuerbach tegengekomen en wat hij over Jacobi schreef.
De hele Jacobi-pantheisme-Spinoza strijd is blijkbaar niet vertaald in het Nederlands zag ik. Helaas heb ik er nu geen tijd voor.
Hallo Tijdreiziger,
BeantwoordenVerwijderenIk heb je tussen mijn links geplaatst.
(http://koylisblog.blogspot.com)
Goed U weder te zien en te lezen.
BeantwoordenVerwijderen=Een volwassen samenleving kan zonder projecties van wishful thinking en dient te kijken naar de aantoonbare werkelijkheid en naar een moraal die toegespitst is op de huidige samenleving en de mensheid zoals ze nu is. Moraal is geen vaststaand en onwrikbaar geheel, deze kan zich ontwikkelen, afhankelijk van de omstandigheden. Dat wil niet zeggen dat ethiek en moraal niet belangrijk zijn of alleen maar relatief zijn.=
BeantwoordenVerwijderenToch zie ik daar iets tegenstrijdigs in. Iets dat niet “alleen maar relatief” is, moet dus iets absoluuts in zich hebben (het antoniem van relatief uiteindelijk). Zodra je verabsoluteert (al is het maar een klein beetje) meen je dat er een onwrikbare waarheid is, een dogma zo je wilt, en dan beginnen de problemen. Zonder “god” (of aanverwante verzonnen verabsoluteerde bronnen) is moraal juist wel alleen maar relatief en komt een ander probleem om de hoek kijken, namelijk dat de moraal die wij verwerpelijk vinden in principe gelijkwaardig is aan moraal die wij omarmen.
Je noemt de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens die in zijn huidige vorm toch vooral de Universele Verklaring van de Rechten van de Westerse Mens zijn en erg veel ruimte voor interpretatie laten (neem de interpretatie van de VS als het om de rechten van vermeende terroristen gaat).
Ik ben het met je eens dat moraal zich dient te ontwikkelen (aanpassen aan de heersende omstandigheden) en daarin schuilt een tweede “probleem”. Die omstandigheden zijn niet overal gelijk, waardoor de moraal dus ook niet uniform is (hoeft te zijn). Neergeslagen moraal als “one size fits all” (universele mensenrechten), of neergeslagen moraal als maatkostuum (lokaal bepaalde mensenrechten)?
Zolang de wereld niet één geheel vormt (dat zie ik niet snel gebeuren) zal een universele moraal c.q. universele (mensen)rechten in de praktijk weinig meer zijn dan de illusie die het nu grotendeels is.
Bedankt voor jullie reacties.
BeantwoordenVerwijderen@100 woorden: het punt is dat een moraal of moreel systeem altijd een keuze is. Het gaat alleen niet werken als het niet breed gedragen wordt. Moraal is dus per definitie subjectief, want ook een zogenaamd "bijbelse" moraal is bedacht door mensen.
Ik denk dat het uitgangspunt moet zijn om zo min mogelijk leed te veroorzaken. Mensen hebben recht op vrijheid en een menswaardig bestaan, dat zouden mijn uitgangspunten zijn.